Շաբաթվա գիրքը | Երկարակյաց ընկերություններ (Built to Last)

Բիզնեսի պատմության մեջ կան ընկերություններ, որոնք պարզապես հաջողություն են գրանցել, և կան կազմակերպություններ, որոնք դարձել են իրենց ոլորտների խորհրդանիշներ։ Առաջինները հաճախ առաջնորդվում են պահի հնարավորություններով, իսկ երկրորդները կարողանում են ստեղծել մտածողություն և սկզբունքներ, որոնք շարունակում են աշխատել տարիներ անց։
staffmedia.am-ում մենք շարունակում ենք բացահայտել այն գաղափարները, որոնք ձևավորել են համաշխարհային բիզնեսի ամենակարևոր մոտեցումները՝ օգնելով առաջնորդներին ավելի խորությամբ հասկանալ կազմակերպությունների զարգացման, կառավարման և երկարաժամկետ ազդեցության մեխանիզմները։
Built to last

Նախորդ հոդվածում մենք ուսումնասիրեցինք անհատական և շուկայական հաջողության հիմքում ընկած սկզբունքները։ Այսօր անցնում ենք կազմակերպությունների կառուցման փիլիսոփայությանը և Ջիմ Քոլինսի ու Ջերի Փորասի «Երկարակյաց ընկերություններ․ ինչպես են ստեղծվում կազմակերպություններ, որոնք դիմանում են ժամանակի փորձությանը» գրքին, որտեղ հեղինակները տարիների հետազոտության միջոցով բացահայտում են, թե ինչն է տարբերում սովորական հաջողակ ընկերությունները այն կազմակերպություններից, որոնք կարողանում են մնալ ազդեցիկ տասնամյակներ շարունակ։

Գիրքը հիմնված է բազմամյա հետազոտության վրա, որի ընթացքում հեղինակները ուսումնասիրել են երկարաժամկետ հաջողություն ունեցող 18 խոշոր ընկերություններ՝ համեմատելով դրանք նույն ոլորտի մրցակիցների հետ։ Նրանց նպատակն էր հասկանալ, թե ինչն է թույլ տալիս որոշ կազմակերպությունների ոչ միայն հասնել հաջողության, այլ պահպանել այն սերունդներ շարունակ։
«Built to Last»-ի հիմնական գաղափարն այն է, որ մեծ ընկերությունները կառուցվում են ոչ թե հաջողության հասնելու, այլ շարունակաբար հաջողություն ստեղծելու կարողություն ունենալու համար։

Գլուխ 1․ Լավագույններից լավագույնները

Գրքի առաջին գլուխը սկսվում է մի կարևոր հարցից․ ինչո՞ւ են որոշ ընկերություններ կարողանում հաջողակ մնալ տասնամյակներ շարունակ, մինչդեռ մյուսները նույն հնարավորություններով ժամանակի ընթացքում կորցնում են իրենց դիրքերը։
Քոլինսն ու Փորասը պատասխանում են այս հարցին ոչ թե ենթադրություններով, այլ հետազոտության միջոցով։ Նրանք ուսումնասիրել են 18 տեսլական ունեցող (visionary) ընկերություններ՝ համեմատելով դրանք նույն ոլորտի մրցակիցների հետ՝ հասկանալու համար, թե ինչ ընդհանուր հատկանիշներ ունեն երկարաժամկետ հաջողություն ունեցող կազմակերպությունները։
Հետազոտությունը ցույց է տալիս, որ մարդիկ հաճախ սխալ են պատկերացնում մեծ ընկերությունների հաջողության պատճառները։ Մենք սովորաբար կարծում ենք, որ ամեն ինչ սկսվում է բացառիկ գաղափարից, շուկա առաջինը մտնելուց կամ հզոր առաջնորդից։
Սակայն հեղինակները ցույց են տալիս, որ այս գործոններից ոչ մեկը ինքնին բավարար չէ։
Շատ ընկերություններ, որոնք հետագայում դարձել են համաշխարհային բրենդներ, իրենց առաջին տարիներին ունեցել են սխալներ, ձախողված փորձեր և ոչ կատարյալ որոշումներ։ Նրանց առավելությունը եղել է այն, որ նրանք կարողացել են կառուցել կազմակերպություն, որը սովորում է սեփական փորձից և մշտապես զարգանում։

Գլուխ 2․ Ժամը ցույց տալու փոխարեն՝ կառուցեք ժամացույց

Այս գլուխը ներկայացնում է գրքի ամենակարևոր գաղափարներից մեկը։
Հեղինակները օգտագործում են «ժամը ցույց տալու» և «ժամացույց կառուցելու» փոխաբերությունը։
Առաջին դեպքում առաջնորդը պարզապես տալիս է պատասխաններ։ Նա գիտի՝ ինչ անել, կայացնում է որոշումներ և պահում է կազմակերպության ուղղությունը։ Սակայն նման ընկերությունը հաճախ դառնում է կախված մեկ մարդուց։
Երկրորդ դեպքում առաջնորդը ստեղծում է համակարգ, որը շարունակում է աշխատել նաև իր բացակայության դեպքում։
Այս տարբերությունը ցույց է տալիս լավ ղեկավարի և մեծ առաջնորդի միջև եղած տարբերությունը։
Լավ ղեկավարը լուծում է խնդիրները։ Մեծ առաջնորդը ստեղծում է միջավայր, որտեղ մարդիկ և համակարգերը կարողանում են ինքնուրույն լուծել խնդիրները։
Հեղինակների կարծիքով՝ երկարաժամկետ հաջողության համար ամենամեծ վտանգներից մեկն այն է, երբ ընկերությունը չափազանց կախված է հիմնադրից կամ մի քանի առանցքային մարդկանցից։

Գլուխ 3․ Ավելին, քան պարզապես շահույթ

Բիզնեսի մասին խոսելիս հաճախ առաջին հերթին մտածում ենք շահույթի և ֆինանսական արդյունքների մասին։ Սակայն այս գլուխում հեղինակը ցույց է տալիս, որ երկարաժամկետ հաջողակ ընկերությունների մտածելակերպը շատ ավելի լայն է։
Հեղինակները չեն նվազեցնում շահույթի կարևորությունը։ Ֆինանսական կայունությունը անհրաժեշտ է ցանկացած կազմակերպության գոյատևման համար։ Բայց նրանք ցույց են տալիս, որ մեծ ընկերությունները երբեք չեն առաջնորդվել միայն գումար աշխատելու նպատակով։
Նրանք ունեցել են ավելի մեծ գաղափար՝ հստակ առաքելություն և արժեքներ, որոնք պատասխանել են հարցին․ «Ինչո՞ւ մենք գոյություն ունենք»։
Այդ գաղափարը դարձել է կազմակերպության ինքնության մասը և ազդել է աշխատանքի ընդունման, որոշումների կայացման և ռազմավարության վրա։
Ավելի մեծ նպատակը հատկապես կարևոր է դժվար ժամանակներում։ Երբ ընկերությունը բախվում է ճգնաժամի, միայն ֆինանսական նպատակները հաճախ բավարար չեն մարդկանց միավորելու համար։ Իսկ հստակ առաքելությունը օգնում է պահպանել ուղղությունը և շարունակել առաջ շարժվել։

Գլուխ 4․ Պահպանեք հիմքը, խթանեք առաջընթացը

Այս գլուխը համարվում է գրքի ամենակարևոր գաղափարներից մեկը, քանի որ բացատրում է, թե ինչպես կարող է ընկերությունը միաժամանակ պահպանել իր ինքնությունը և շարունակաբար փոխվել։
Շատ կազմակերպություններ ընկնում են երկու ծայրահեղություններից մեկի մեջ։ Ոմանք այնքան են կառչում իրենց ավանդույթներից, որ չեն կարողանում հարմարվել նոր իրականությանը։ Մյուսները փորձում են ամբողջությամբ փոխվել՝ կորցնելով այն արժեքները, որոնց վրա կառուցվել էին։
Քոլինսն ու Փորասը առաջարկում են երրորդ մոտեցումը՝ պահպանել հիմնականը, բայց խթանել առաջընթացը։
Նրանց կարծիքով՝ յուրաքանչյուր մեծ կազմակերպություն պետք է հստակ տարբերակի երկու բան՝ այն, ինչը երբեք չպետք է փոխվի, և այն, ինչը մշտապես պետք է զարգանա։
Հիմնական արժեքները՝ կազմակերպության համոզմունքները, մշակույթը և ինքնությունը, պետք է մնան կայուն։ Դրանք այն հիմքն են, որը պահում է ընկերությունը տարբեր ժամանակաշրջաններում։
Միևնույն ժամանակ, ռազմավարությունները, տեխնոլոգիաները, արտադրանքները և կառավարման մեթոդները պետք է պատրաստ լինեն փոփոխության, եթե շուկան կամ միջավայրը դա պահանջում է։
Հենց այս հավասարակշռությունն է թույլ տալիս երկարաժամկետ հաջողություն ունեցող ընկերություններին միաժամանակ լինել կայուն և նորարար։
Նրանք չեն փոխում իրենց էությունը, բայց մշտապես փոխում են այն ձևերը, որոնցով իրականացնում են իրենց առաքելությունը։
Այս գաղափարը հատկապես կարևոր է ժամանակակից կազմակերպությունների համար, քանի որ արագ փոփոխվող աշխարհում հաղթում են ոչ թե նրանք, ովքեր երբեք չեն փոխվում, այլ նրանք, ովքեր կարողանում են փոխվել՝ չկորցնելով իրենց ինքնությունը։

Գլուխ 5․ Մեծ, համարձակ և գրեթե անհնար նպատակներ

Եթե նախորդ գլուխներում հեղինակները խոսում էին արժեքների և կազմակերպության հիմքի մասին, ապա այս գլխում նրանք բացատրում են, թե ինչպես է տեսլականը վերածվում գործողության։
Քոլինսն ու Փորասն ներկայացնում են BHAG գաղափարը՝ մեծ, համարձակ և առաջին հայացքից անհնար թվացող նպատակներ։
Սովորական նպատակները հաճախ օգնում են կազմակերպությանը պահպանել ընթացքը, սակայն հազվադեպ են փոխում մարդկանց մտածելակերպը։ Իսկ BHAG-ը ստիպում է թիմին մտածել ավելի լայն, դուրս գալ սովորական սահմաններից և ձգտել ավելի մեծ արդյունքների։
Այդպիսի նպատակները պարզապես թվային ցուցանիշներ չեն։ Դրանք ստեղծում են ընդհանուր ուղղություն և մարդկանց միավորում են մեկ գաղափարի շուրջ։
Օրինակ՝ «դառնալ ոլորտի առաջատար ընկերություն» նպատակը կարող է ոգեշնչել միայն այն դեպքում, երբ մարդիկ հասկանում են՝ ինչու է դա կարևոր և ինչ փոփոխություն է այն ստեղծելու։
Սակայն հեղինակները նաև զգուշացնում են, որ մեծ նպատակը ինքնուրույն բավարար չէ։ Եթե կազմակերպությունը չունի համապատասխան մշակույթ, ռեսուրսներ և հետևողականություն, նույնիսկ ամենահամարձակ տեսլականը կարող է մնալ միայն գեղեցիկ հայտարարություն։

Գլուխ 6․ Ուժեղ և ինքնատիպ կազմակերպական մշակույթ

Այս գլուխը նվիրված է կազմակերպական մշակույթին և այն դերին, որն այն ունի երկարաժամկետ հաջողության մեջ։
Վերնագիրը կարող է սխալ տպավորություն ստեղծել, սակայն հեղինակները չեն խոսում փակ կամ վերահսկող համակարգերի մասին։ Նրանք նկարագրում են այնպիսի մշակույթ, որտեղ կազմակերպության արժեքները շատ հստակ են և իրականում ապրում են ամենօրյա աշխատանքում։
Visionary ընկերություններում մարդիկ հասկանում են՝ ինչին է հավատում կազմակերպությունը, ինչ վարք է խրախուսվում և ինչն է հակասում ընկերության սկզբունքներին։
Այս արժեքները չեն սահմանափակվում միայն կայքում գրված գեղեցիկ նախադասություններով։ Դրանք երևում են աշխատանքի ընդունման, ղեկավարության, որոշումների և թիմային փոխհարաբերությունների մեջ։
Երկարաժամկետ հաջողակ ընկերությունները գիտեն, թե ովքեր են իրենց համար ճիշտ մարդիկ։ Նրանք չեն փորձում բոլորին ներգրավել, այլ ստեղծում են միջավայր, որտեղ իրենց արժեքներին համապատասխան մարդիկ կարող են լավագույնս դրսևորվել։

Գլուխ 7․ Փորձեք շատ բաներ և պահպանեք այն, ինչ աշխատում է

Այս գլուխը կոտրում է տարածված պատկերացումը, թե մեծ ընկերությունները միշտ ունեն հստակ պլան և նախապես գիտեն իրենց բոլոր քայլերը։
Հեղինակների ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս հակառակը․ շատ հաջողակ կազմակերպություններ առաջ են գնացել փորձարկումների միջոցով։
Նրանք փորձել են տարբեր գաղափարներ, ընդունել սխալները որպես սովորելու հնարավորություն և շարունակել այն ուղղությունները, որոնք իրական արդյունք են տվել։
Այս մոտեցումը կարելի է համեմատել բնական ընտրության հետ․ բազմաթիվ տարբերակներից ժամանակի ընթացքում պահպանվում են այն լուծումները, որոնք առավել արդյունավետ են։
Սակայն հեղինակները շեշտում են, որ փորձարկումը չի նշանակում աշխատել առանց ուղղության։ Նոր գաղափարները պետք է համապատասխանեն կազմակերպության հիմնական արժեքներին և երկարաժամկետ տեսլականին։
Ընկերությունը կարող է փոխել իր արտադրանքը, գործընթացները կամ բիզնես մոդելը, բայց չպետք է կորցնի այն հիմքը, որի վրա կառուցվել է։
Այս գաղափարը հատկապես հետաքրքիր է, քանի որ տարիներ անց այն դարձավ նորարարության ժամանակակից մոտեցումների՝ Lean Startup-ի և Agile մտածելակերպի կարևոր բաղադրիչներից մեկը։

Գլուխ 8․ Ներսից ձևավորված առաջնորդություն

Շատ ընկերություններ, արագ զարգանալու համար, փորձում են դրսից հրավիրել հայտնի և փորձառու ղեկավարների՝ կարծելով, որ նրանք կարող են նոր ուժ հաղորդել կազմակերպությանը։
Սակայն Քոլինսն ու Փորասը նկատել են այլ օրինաչափություն․ երկարաժամկետ հաջողություն ունեցող ընկերությունները հաճախ իրենց ապագա առաջնորդներին ձևավորում են ներսում։
Սա չի նշանակում, որ արտաքին փորձը կարևոր չէ։ Սակայն կազմակերպության ներսում աճած առաջնորդները ունեն կարևոր առավելություն․ նրանք խորապես հասկանում են ընկերության պատմությունը, արժեքները և մշակույթը։
Նրանք կարողանում են պահպանել կազմակերպության հիմքը՝ միաժամանակ բերելով նոր գաղափարներ և զարգացում։
Այս մոտեցումը ցույց է տալիս, որ առաջնորդությունը պարզապես պաշտոն չէ։ Այն ձևավորվում է տարիների ընթացքում՝ մարդկանց զարգացնելու, պատասխանատվություն ստանձնելու և կազմակերպության արժեքները գործով արտահայտելու միջոցով։
Visionary ընկերությունների ղեկավարների կարևորագույն գործառույթներից մեկը հաջորդ սերնդի առաջնորդների պատրաստումն է։
Եթե կազմակերպությունը չի կարողանում ձևավորել իր ապագա ղեկավարներին, այն դառնում է կախված առանձին մարդկանցից, ինչը վտանգ է երկարաժամկետ կայունության համար։

Գլուխ 9․ «Բավական լավը» երբեք բավարար չէ

Այս գլուխը բացատրում է, թե ինչպես են մեծ ընկերությունները պահպանում իրենց հաջողությունը նույնիսկ այն ժամանակ, երբ արդեն հասել են առաջատար դիրքի։
Շատ կազմակերպություններ սկսում են անկում ապրել հենց հաջողությունից հետո։ Երբ նրանք հասնում են որոշակի մակարդակի, սկսում են պաշտպանել ձեռքբերումները և դառնում են ավելի քիչ պատրաստ փոփոխությունների։
Visionary ընկերությունները մտածում են այլ կերպ։ Նրանք հաջողությունը չեն դիտարկում որպես վերջնակետ, այլ որպես հաջորդ զարգացման մեկնարկ։
Նրանց մշակույթում մշտապես գործում է հարցը․ «Ինչպե՞ս կարող ենք սա անել ավելի լավ»։
Սա չի նշանակում, որ նրանք երբեք չեն գնահատում իրենց ձեռքբերումները։ Ընդհակառակը, նրանք հպարտանում են արդյունքներով, բայց չեն կորցնում զարգանալու ցանկությունը։
Հեղինակները շեշտում են, որ լավագույն ընկերությունները չեն սպասում ճգնաժամի՝ փոխվելու համար։ Նրանք զարգանում են նույնիսկ այն ժամանակ, երբ ամեն ինչ լավ է ընթանում։

Գլուխ 10․ Վերջը միայն սկիզբն է

Վերջին գլուխը միավորում է գրքի բոլոր հիմնական գաղափարները և պատասխանում գլխավոր հարցին․ ինչպե՞ս ստեղծել կազմակերպություն, որը կարող է պահպանել իր ազդեցությունը տասնամյակներ շարունակ։
Հեղինակների եզրակացությունն այն է, որ մեծ ընկերությունները չեն կառուցվում մեկ հաջող ռազմավարության, բացառիկ առաջնորդի կամ հզոր արտադրանքի շնորհիվ։
Դրանք ձևավորվում են երկար ժամանակի ընթացքում՝ արժեքների, համակարգերի և շարունակական զարգացման մշակույթի միջոցով։
Քոլինսն ու Փորասն ընդգծում են, որ կազմակերպություն կառուցելը երբեք ավարտվող գործընթաց չէ։ Մեծ ընկերությունները չեն հասնում մի կետի, որտեղ կարող են կանգ առնել։ Նրանք մշտապես սովորում են, փոխվում և վերանայում իրենց մոտեցումները։
Built to Last վերնագիրը վերաբերում է ոչ թե պարզապես երկար գոյատևելուն, այլ այնպիսի կազմակերպություն ստեղծելուն, որը կարող է շարունակաբար արժեք ստեղծել։
Հեղինակները նաև տարբերակում են հաջողակ և մեծ ընկերությունները։ Հաջողությունը կարող է լինել ժամանակավոր և կախված լինել շուկայից կամ մեկ արտադրանքից։ Իսկ մեծ ընկերությունը ստեղծում է հիմքեր, որոնք օգնում են հաղթահարել փոփոխությունները, ճգնաժամերը և ղեկավարների փոփոխությունը։
Գրքի վերջնական ուղերձն այն է, որ երկարակյաց ընկերությունները կատարյալ չեն։ Նրանք նույնպես սխալվում են, սակայն ունեն համակարգեր, որոնք թույլ են տալիս սովորել և շարունակել զարգանալ։