Մեր սրտի քաղաքը 2807 տարեկան է։ Մտածո՞ւմ եք այս տարիքում արդեն ծերացել ու խորշոմել է․ սխալվում եք։ Եկեք այսօր քայլենք Երևանի փողոցներով, բացահայտենք մեր քաղաքի դիմագիծը՝ կանգ առնելով այնտեղ, որտեղ անցյալը շոշափելի է, և քաղաքը՝ միշտ կենդանի։
«Մոսկվա» կինոթատրոն․ մշակութային հավերժ հանգրվան
Երևանի սրտում կանգնած է մի շենք, որի պատերի տակ խնամքով պահված է մի ամբողջ քաղաքի պատմություն։ «Մոսկվա» կինոթատրոնը այսօր երևանցիների համար պարզապես մշակութային հանգրվան չէ․ այն հիշողությունների ու ժամանակների միաձուլում է՝ խորհրդանիշ մի քաղաքի, որն անընդհատ վերափոխվում է, բայց երբեք չի մոռանում իր արմատները։
Նախքան կինոթատրոնի կառուցումը, այս տարածքը տարբեր կրոնների ու ժողովուրդների համակեցության յուրահատուկ կետ էր։ Այստեղ էր գտնվում Պողոս-Պետրոս եկեղեցին, որի հարևանությամբ՝ մզկիթ, իսկ շուրջը՝ պարսիկների բնակելի տներ։
Պողոս-Պետրոս եկեղեցին կառուցվել էր 1679 թվականի երկրաշարժից հետո և դարեր շարունակ եղել էր Երևանի ամենահին ու արժեքավոր հոգևոր կառույցներից մեկը։ Եկեղեցու ներսում հայտնաբերված վեց շերտ որմնանկարները վկայում էին նրա հարուստ պատմության մասին։ Դրանցից մի քանիսը փրկվեցին և այսօր պահվում են Հայաստանի թանգարաններում։ Նույնիսկ եկեղեցու երկաթյա դուռը, որը բերված էր Հին Բայազետի բերդից, պահպանվել է և այժմ ցուցադրվում է Երևանի պատմության թանգարանում։
1930-ականներին, երբ որոշվեց կառուցել կինոթատրոնը, ճարտարապետներ Տիրան Երկանյանն ու Գևորգ Քոչարը կանգնեցին բարդ ընտրության առաջ․ պահպանե՞լ հինը, թե՞ տեղ տալ նորին։ Վերջնական որոշումը եկավ քաղաքական ժամանակների թելադրանքով․ եկեղեցին քանդվեց, իսկ նրա տեղում կառուցվեց «Մոսկվա» կինոթատրոնը՝ բացելով խորհրդային Հայաստանի մշակութային նոր էջը։
Շենքը կառուցվեց 1935-1936 թթ., իսկ հանդիսավոր բացումը կայացավ 1936 թվականի դեկտեմբերի 12-ին՝ հայկական առաջին հնչյունային ֆիլմի՝ «Պեպոյի» ցուցադրությամբ։ Ասում են՝ ֆիլմի վերջում, երբ հնչում էր «Քյորօղլին», ամբողջ դահլիճը կանգնում էր, երգում դերասանների հետ, իսկ դրսում հնչում էին դուդուկներ։ Այդպես ծնվեց Երևանի ամենասիրված մշակութային կենտրոններից մեկը։
Կինոթատրոնի ճարտարապետությունը իր ժամանակի համար բացառիկ էր․ քարակերտ կառուցվածք, երկաթբետոնե հարկածածկեր, բազմագույն քարերի համադրություն, իսկ ներսում՝ ձայնորսիչ տուֆով պատեր և մանրամասն մտածված ակուստիկա։ Դահլիճների պատերին զարդարված շեղադիր փոքր պատուհանները և խորհրդային կինոյի խորհրդանիշ դարձած ֆիլմերի թեմաներով («Պեպո», «Դավիթ Բեկ», «Սայաթ-Նովա», «Չապաև») խորաքանդակները շենքին տալիս էին արվեստի տաճարի տեսք։
Տարիների ընթացքում «Մոսկվա» կինոթատրոնը մի քանի անգամ վերակառուցվել է՝ 1960, 1983 և 2000 թվականներին, սակայն երբեք չի կորցրել իր ինքնատիպ ոճը։ Նրա ամառային դահլիճը, որը կառուցվել է մոնոլիտ բետոնից առանց երեսապատման, համարվում է հայկական ժամանակակից ճարտարապետության եզակի նմուշներից։
Կինոթատրոնն ունի չորս դահլիճ՝ Կարմիր (491 տեղ), Կապույտ (350 տեղ), VIP (35 տեղ) և փոքր Կարմիր դահլիճ (49 տեղ)։ Տասնամյակներ շարունակ այստեղ տեղի են ունեցել շատ հեղինակավոր կինոփառատոններ՝ համամիութենականից (1978) մինչև միջազգային «Ոսկե ծիրան» կինոփառատոնը, «Ռոլան», «Բրիտանական ֆիլմերի», «ՌեԱնիմանիայի» և այլ նախաձեռնություններ։
Այսօր «Մոսկվա» կինոթատրոնը ոչ միայն կինոսերների հավաքատեղի է, այլև հուշարձան՝ հին քաղաքի տեղում կանգնած նոր Երևանի խորհրդանիշ։ Այն հիշեցնում է, որ մշակույթը երբեք չի ծնվում դատարկ հողից․ այն միշտ աճում է պատմության շերտերի վրա՝ նայելով դեպի ապագա։
Հայաստանի առաջին Հանրապետության շենքը․ պետականության հավերժ վկան
Երևանի կենտրոնում, Հանրապետության, Տիգրան Մեծ և Մելիք-Ադամյան փողոցների խաչմերուկում, կանգնած է մի շենք, որի պատերը ականատես են եղել պատմության ամենաուշագրավ պահերին։ Սա այն վայրն է, որտեղ դարերի ընդմիջումից հետո ծնվեց Հայաստանի պետականությունը։
Շենքը կառուցվել է 1905 թվականին՝ որպես Երևանի նահանգապետի նստավայր։ Ժամանակին այս տարածքը կոչվում էր Գուբեռնսկայա փողոց՝ նահանգապետի գրասենյակի անունով։ Շենքում բնակվում էր նահանգապետը՝ իր ընտանիքի հետ, և այստեղ էր կենտրոնացած Երևանի նահանգային իշխանությունը։
1918 թվականի մայիսին, երբ Արևելյան Հայաստանի վրա կախված էր վտանգի ստվերը, հենց այս շենքի պատերի ներսում ձևավորվեց Հայաստանի առաջին Հանրապետության կառավարությունը։ Այստեղ աշխատել են հանրապետության չորս վարչապետերը՝ Հովհաննես Քաջազնունին, Ալեքսանդր Խատիսյանը, Համո Օհանջանյանը և Սիմոն Վրացյանը։
Սարդարապատի հերոսամարտերից հետո պատմության թեքված խաչմերուկում՝ այս շենքի երկրորդ հարկի օվալաձև պատշգամբից, հնչեց այն խոսքը, որը դարձավ նոր էջի սկիզբ։ Արամ Մանուկյանը՝ Հայաստանի առաջին Հանրապետության հիմնադիր առաջնորդը, հենց այստեղից հայտարարեց Հայաստանի անկախությունը, ծածանեց ազգային եռագույնը և ընթերցեց Թիֆլիսի Ազգային խորհրդի մայիսի 30-ի հռչակագիրը։ Այդ պահից սկսած շենքը դարձավ անկախ պետականության խորհրդանիշ։
Հետագա տարիներին այստեղ տեղակայվեցին տարբեր կառույցներ։ 1920-ին այստեղ գործեց Հեղափոխական կոմիտեն (Հեղկոմը), իսկ 1922-1924 թթ․՝ Խորհրդային Հայաստանի կառավարությունը։ Ավելի ուշ՝ շուրջ երեք տասնամյակ, շենքում գործեց Սփյուռքահայության հետ մշակութային կապի կոմիտեն, ինչպես նաև «Հայրենիքի ձայն» շաբաթաթերթի խմբագրությունը՝ դառնալով Հայաստանի և Սփյուռքի միջև մշակութային կամուրջ։
Շենքը կառուցված է սև տուֆից՝ բնորոշ հին երևանյան ոճով։ Այն ունի երկու պատշգամբ՝ մեկը նայում է Հանրապետության փողոցին, իսկ մյուսը՝ շենքի անկյունում գտնվող օվալաձև պատշգամբն է, որտեղից հնչեց անկախության պատմական խոսքը։ Խորհրդային շրջանում շենքի ճարտարապետական ոճը պահպանվեց, և միայն 1980-ին ավելացվեց Մելիք-Ադամյան փողոցի կողմի հատվածը՝ նպատակ ունենալով վերականգնել հին Երևանի միջավայրը։
2006-2010 թվականներին շենքը վերակառուցվեց և վերականգնվեց իր պատմական շքեղությամբ։ Այսօր այն հյուրընկալում է մի շարք կազմակերպությունների, սակայն անկախ նրանից, թե ով է այսօր բնակվում կամ աշխատում այդ շենքում, նրա ամեն մի պատը շարունակում է կրել նույն պատմական հիշողությունը, երբ Հայաստանի դրոշն առաջին անգամ ծածանվեց անկախության խորհրդանիշ դառնալով և վկայելով, որ անգամ ամենադժվար օրերին կարելի է սկսել նոր պատմություն։
Այսօր այն հյուրընկալում է մի շարք կազմակերպությունների, սակայն անկախ նրանից, թե ով է այսօր բնակվում կամ աշխատում այդ շենքում, նրա ամեն մի պատը շարունակում է կրել նույն պատմական հիշողությունը, երբ Հայաստանի դրոշն առաջին անգամ ծածանվեց անկախության խորհրդանիշ դառնալով և վկայելով, որ անգամ ամենադժվար օրերին կարելի է սկսել նոր պատմություն։
Սասունցի Դավիթ կայարան․ հավերժ վերադարձի կայարան
Երևանի ամենասիմվոլիկ վայրերից մեկը՝ կայարանամերձ հրապարակը, որտեղ մեկը մյուսի կողքին կանգնած են երկու խորհրդանշական կերտվածք՝ երկաթուղային կայարանի շենքը և Սասունցի Դավթի արձանը։ Երկուսն էլ իրենց պատմությամբ ու ճակատագրով պատկերում են ոչ միայն ճարտարապետական, այլև ազգային ոգու պատմությունը։
Երևանի առաջին երկաթուղային կայարանը կառուցվել է 1899 թվականին։ Այդ օրը՝ դեկտեմբերի 6-ին, Երևան ժամանեց առաջին գնացքը Թիֆլիսից։ Այն ժամանակ այս իրադարձությունը համարժեք էր Երևանի «բացվելուն» դեպի աշխարհ։ Մինչ այդ քաղաքն ուներ փակ, ինքնաբավ կառուցվածք, և երկաթուղին բառացիորեն միացրեց Հայաստանը Անդրկովկասի և Ռուսաստանի քաղաքներին։
1950-ականներին, երբ երկաթուղային ուղևորահոսքը կտրուկ աճեց, որոշվեց կառուցել նոր, ժամանակակից շենք։ Այդ աշխատանքը վստահվեց երիտասարդ, բայց արդեն ճանաչված ճարտարապետ Էդմոնդ Տիգրանյանին, կոմպոզիտոր Արմեն Տիգրանյանի որդուն։ Նա երազում էր, որ նոր կայարանը լինի ոչ միայն տրանսպորտային հանգույց, այլև արվեստի գործ։
Տիգրանյանը նախատեսել էր կայարանը կառուցել հոյակապ ոճով՝ ոսկեզօծ գմբեթով և մարմարե հատակով։ Նա ուզում էր, որ երկաթուղով Երևան ժամանողները տեսնեին մի քաղաք, որը հպարտ է իր մշակույթով։
Բայց այդ գաղափարն արժանացավ քաղաքական հարվածի․ 1955 թվականին ԽՍՀՄ-ում ընդունվեց հայտնի որոշումը՝ «Ճարտարապետության մեջ ավելորդությունների վերացման մասին»: Դրանից հետո բազմաթիվ շենքեր ամբողջ միութենական տարածքում «գլխատվեցին»՝ զրկվելով դեկորատիվ տարրերից։ Այդ ճակատագրին արժանացավ նաև Երևանի կայարանը․ գմբեթը չկառուցվեց։
Տիգրանյանը նույնիսկ քննության ենթարկվեց՝ մեղադրվելով «ժողովրդի փողերի վատնման» մեջ։ Սակայն ի վերջո արդարացվեց։ Տարիներ անց՝ արդեն խորհրդային համակարգի մեղմացման ժամանակ, գմբեթը վերականգնվեց՝ տալով շենքին այն տեսքը, որը հայտնի է մեզ այսօր։
Երևանի նոր կայարանը բացվեց 1956 թվականի հուլիսի 22-ին։
Շենքն իր ժամանակի համար իսկական ճարտարապետական հրաշք էր․ ընդարձակ նախասրահ, երկու սպասասրահ, մոր և մանկան սենյակներ, լողարան, վարսավիրանոց, անգամ հյուրանոցային սենյակներ երկար ճանապարհից եկած ուղևորների համար։ Այստեղից մեկնող գնացքները հասնում էին Մոսկվա, Բաքու, Թբիլիսի, Կիև, Լենինական։
Կայարանը դարձավ ոչ միայն ճանապարհորդության, այլև հանդիպումների, պատմությունների, հուշերի վայր։
Կայարանամերձ հրապարակն առավել կենդանացավ, երբ այստեղ 1939 թվականին տեղադրվեց Սասունցի Դավթի առաջին արձանը։ Այն պատրաստված էր գիպսից և ստեղծվել էր ընդամենը 18 օրում՝ քանդակագործ Երվանդ Քոչարի կողմից։
Քոչարը նոր էր վերադարձել Փարիզից, և չնայած հանձնաժողովի թերահավատությանը՝ կարճ ժամանակում կերտեց մի կերպար, որը մարմնավորում էր ոչ միայն Դավթին, այլև հայի հպարտ, անկոտրում ոգին։
Սակայն 1941-ին Քոչարը ձերբակալվեց որպես «անվստահելի անձ», և Դավթի արձանը ոչնչացվեց։ Միայն 1957-ին որոշվեց այն վերականգնել։ Այդ անգամ քանդակը պատրաստվեց պղնձից, ճարտարապետ Միքայել Մազմանյանի մասնակցությամբ։
Արձանը բացվեց 1959-ի դեկտեմբերի 3-ին՝ առանց պաշտոնական հանդիսավորության, սակայն մեծ ժողովրդական տոնախմբությամբ։
Անցած տասնամյակների ընթացքում հազարավոր մարդիկ այստեղից մեկնեցին և վերադարձան՝ իրենց պատմություններով։
Օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոն․ հավերժ հնչող մեղեդի
Երբ 1933-ի հունվարի 20-ին Երևանի Օպերային թատրոնի բեմում հնչեց Ալեքսանդր Սպենդիարյանի «Ալմաստ» օպերայի առաջին ակորդը, ոչ ոք դեռ չէր պատկերացնում, որ այս շենքը կդառնա Երևանի հոգին՝ քաղաքի ճարտարապետական ու մշակութային ամենահզոր խորհրդանիշը։
1927 թվականին Ա. Տեր-Ղեւոնդյանի նախաձեռնությամբ հիմնվեց օպերային ստուդիան, իսկ 1932-ին՝ կառավարության որոշմամբ՝ Օպերային թատրոնը։ Առաջին տարիներին այն գործեց բանվորական դրամատիկական թատրոնի շենքում, մինչ Ալեքսանդր Թամանյանի նախագծած շքեղ կառույցը պատրաստ կլիներ։
Թամանյանի համար Օպերայի շենքը պարզապես նախագիծ չէր՝ այն նրա կյանքի ամենափայփայած գործն էր։ Ճարտարապետը ստեղծել էր վեց լիարժեք նախագիծ-տարբերակներ՝ ձգտելով համադրել ժամանակակից թատրոնի պահանջներն ու ազգային մոնումենտալ ոճը։ Նա պատկերացրել էր երկու դահլիճ՝ ձմեռային և ամառային, որոնք միավորվում էին մեկ բեմի շուրջ։ Այս մտահղացմամբ Թամանյանը ցանկանում էր ստեղծել շենք, որը կդառնար ոչ միայն մշակույթի, այլև հասարակական կյանքի կենտրոնը։
Շինարարությունը սկսվեց 1930-ականներին։ Թամանյանը անձամբ էր հետևում յուրաքանչյուր մանրուքի՝ սկսած ավազի լվացումից մինչև բետոնի խտությունը։
Սակայն Ժողտուն կոչված այս կառույցի պատմությունը լի էր փորձություններով։ Գեթսեմանի մատուռի տեղափոխման պատմությունը, մրցույթների բուռն քննարկումները, տեխնիկական դժվարությունները՝ բոլորը փորձարկում էին Թամանյանի համառությունը։ Շենքի ձմեռային դահլիճը ավարտվեց 1939-ին, իսկ ամառայինը՝ միայն 20 տարի անց՝ արդեն նրա որդու՝ Գևորգ Թամանյանի ղեկավարությամբ։
1935-ին, Չայկովսկու «Կարապի լիճը» բեմադրությունից հետո, թատրոնը վերանվանվեց Օպերայի և բալետի թատրոն, իսկ 1939-ին՝ ստացավ Ալեքսանդր Սպենդիարյանի անունը։ 1956-ին այն դարձավ Ակադեմիական, իսկ 1994-ին՝ Ազգային Ակադեմիական թատրոն։
Օպերային կից բացվեց նաև Ֆիլհարմոնիայի մեծ համերգասրահը՝ 1953-ին, որը հետագայում կոչվեց Արամ Խաչատրյանի անվան։
Օպերայի դիմաց կանգնած Հովհաննես Թումանյանի և Ալեքսանդր Սպենդիարյանի արձանները նույնպես ունեն խորհրդանշական պատմություն։ Արա Սարգսյանի առաջին տարբերակում Թումանյանը կանգնած էր, սակայն հետագայում որոշվեց պատկերել նրան նստած՝ մտորումների մեջ։ Սպենդիարյանի արձանի համար քանդակագործը փորձել էր որսալ կոմպոզիտորի ոգեշնչման պահը՝ նոտաները ծնկներին։
Այս երկու արձանները բացվեցին Հոկտեմբերյան հեղափոխության 40-ամյակի օրերին՝ դառնալով Երևանի ամենահայտնի խորհրդանիշներից։
1980-ին, Հայկական ԽՍՀ 60-ամյակի նախօրեին, թատրոնը նոր շունչ ստացավ՝ նոր ջահով։ Ճարտարապետ Լևոն Կարսյանի ստեղծած բյուրեղյա հսկան դարձավ դահլիճի գլխավոր զարդը։ Ջահը, որի տրամագիծը 8 մետր է, քաշը՝ 5 տոննա, պատրաստվել է իսկական ոսկով։ Դրանից հետո Կարսյանը պարգևատրվեց պետական մրցանակով։
Այսօր էլ ջահը մաքրվում է ձեռքով՝ բյուրեղից բյուրեղ, հատուկ խնամքով։
Այսօր Ալ. Սպենդիարյանի անվան Օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոնը ոչ միայն իր հնչյուններով, այլև իր ճարտարապետությամբ շարունակում է ապրել՝ որպես Երևանի սրտի զարկերակ։
Մարզահամերգային համալիր․ հավերժ կանգուն երազանք
Մարզահամերգային համալիրի պատմությունը նման է իրական ճարտարապետական հաղթանակի։ Այն մի ամբողջ դարաշրջանի հայելին է, որտեղ համախմբված են ճարտապարպետի և ազգի խիզախությունը, ստեղծագործական ազատությունը և ազգային հավատը սեփական ուժերի հանդեպ։
1970-ականների կեսերին հայտարարվեց փակ մրցույթ՝ 10 հազար հանդիսատեսի համար նախատեսված սպորտի պալատ կառուցելու նպատակով։ Մրցույթին մասնակցեց ու հաղթեց «Հայպետնախագիծ» ինստիտուտը՝ Կորյուն Հակոբյանի, Հրաչ Պողոսյանի և Գուրգեն Մուշեղյանի ղեկավարությամբ։
Նախագծի վրա աշխատում էին ԽՍՀՄ տարածքի շուրջ 40 կազմակերպություններ, իսկ ընդհանուր բյուջեն՝ 35 միլիոն ռուբլի, որը համեմատաբար փոքր էր նման ծավալի նախագծի համար։
Կառուցման վայրը սկզբում վիճելի էր։ Շատերն ասում էին՝ «ինչպե՞ս կարելի է զվարճանքի կենտրոն կառուցել Եղեռնի հուշահամալիրի հարևանությամբ»։
Բայց Կարեն Դեմիրճյանի պատասխանը դարձավ Համալիրի գաղափարախոսության հիմքը․
«Պետք է ցույց տանք աշխարհին, որ մեր բոլոր ցավերից հետո մենք ապրում ենք, վերածնվում ենք ու ստեղծում»։
Այդպես Ծիծեռնակաբերդի հարևանությամբ սկսվեց Հայաստանի պատմության ամենախիզախ կառույցներից մեկի շինարարությունը։
Համալիրի գլխավոր գորելյեֆը՝ քանդակագործ Ֆերդինանդ Առաքելյանի աշխատանքը, առանձին պատմություն է։
Գորելյեֆը՝ 60 մետր երկարությամբ և 6 մետր բարձրությամբ, պատկերում էր Հայաստանը՝ Վահագնից մինչև ժամանակակից գիտություն։
Բայց բացմանն ընդառաջ քանդակագործը ստիպված եղավ ոչնչացնել որոշ հերոսների դեմքերը։ Հետագայում Մոսկվան փորձեց նույնիսկ «անհատական պաշտամունք» վերագրել Դեմիրճյանին, բայց ապարդյուն։
Մի անգամ Մոսկվան որոշեց դադարեցնել բոլոր նմանատիպ շինարարությունները ԽՍՀՄ տարածքում։ Երբ հանձնաժողովը պետք է ժամաներ Երևան՝ աշխատանքը կանգնեցնելու, Դեմիրճյանը հրահանգեց բանվորներին թաքնվել մոտակա անտառում։
Հանձնաժողովը ժամանեց ու տեսավ դատարկ շինհրապարակ՝ կարծելով, թե ամեն ինչ կանգ է առել։ Մի քանի օր անց Դեմիրճյանը մեկնեց Մոսկվա և կարողացավ ոչ միայն վերականգնել շինարարությունը, այլև ստանալ լրացուցիչ ֆինանսավորում։
1983-ին բացվեց սպորտային մասը, իսկ մեկ տարի անց՝ համերգայինը։ Բացման օրը Դեմիրճյանն անձամբ ստուգեց հրավիրվածների ցանկը և հրամայեց ավելացնել բոլոր վարպետների անունները․
Հենց այդ շինարարների, ճարտարապետների և արվեստագետների համատեղ աշխատանքի շնորհիվ համալիրն այսօր էլ համարվում է Հայաստանի ամենամեծ և ամենաբարդ ճարտարապետական կառույցներից մեկը։
«Կարեն Դեմիրճյանի անվան մարզահամերգային համալիրը» շարունակում է մնալ ոչ միայն մշակութային, այլև խորհրդանշական արժեք՝ հիշեցնելով, թե ինչ է նշանակում հավատալ սեփական ուժին ու կառուցել երազանքների չափ շենք։
Մշակույթի, սիրո, վերադարձի ու հարատևության հավերժ քաղաք մեր Երևան, թող դուռդ ու սիրտդ միշտ բաց լինի, թող միշտ ղողանջեն զանգերդ ու երգեն աշնան գույները, թող փողոցներդ լցվեն ժպիտներով ու հնչյուններով, մնա հար, ու միշտ եղիր մեզ տուն կանչող այն հանգրվանը, որտեղ սերն ու ոգեշնչումը միահյուսվում են մեկ անվերջ ընթացքի մեջ։
